Đồng chí Nguyễn Đức Mậu (1905 – 1932) là Bí thư Huyện ủy đầu tiên của Đảng bộ huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An.
Ông là người chiến sĩ cộng sản kiên trung, hiến dâng trọn vẹn tuổi thanh xuân cho sự nghiệp giải phóng dân tộc trong cao trào Xô Viết Nghệ Tĩnh 1930 – 1931.
Cuộc đời và tấm gương kiên cường bất khuất của ông là niềm tự hào lớn lao của nhân dân Quỳnh Lưu. Tên tuổi của ông gắn liền với mốc son thành lập Đảng bộ huyện và các phong trào đấu tranh kiên cường của nhân dân miền biển.
1. Thân thế người trí thức trẻ yêu nước làng Ngò
Đồng chí Nguyễn Đức Mậu sinh năm 1905 tại làng Ngò (thôn Tam Sơn, xã Quỳnh Hải cũ, nay thuộc xã Sơn Hải), huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An. Đây là vùng quê giàu truyền thống văn hóa, gắn liền với di tích lịch sử Đền Thơi xã Sơn Hải.
Sinh trưởng trong một gia đình nhà nho nề nếp, Nguyễn Đức Mậu sớm tiếp thu truyền thống hiếu học của quê hương. Ông đỗ đạt và trở thành một trí thức trẻ tiến bộ lúc bấy giờ.
Nhận thấy con đường cứu nước phải bắt đầu từ việc khai dân trí, ông đã mở trường tư thục tại nhà để dạy học. Lớp học của ông nhanh chóng trở thành nơi tập hợp thanh niên, học sinh yêu nước trong vùng để truyền bá tư tưởng tiến bộ.

2. Bước ngoặt lịch sử: Thành lập Đảng bộ huyện Quỳnh Lưu ngày 20/4/1930
Cuối năm 1928, Nguyễn Đức Mậu gia nhập Tân Việt Cách mạng Đảng và nhanh chóng trở thành một trong những hạt nhân lãnh đạo của tổ chức này tại Quỳnh Lưu.
Sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời vào mùa xuân năm 1930, yêu cầu hợp nhất các tổ chức cộng sản ở địa phương trở nên cấp thiết. Ngày 20 tháng 4 năm 1930, tại làng Thanh Sơn (nay thuộc xã Sơn Hải), Hội nghị thành lập Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam huyện Quỳnh Lưu được triệu tập.
Hội nghị tiến hành hợp nhất các chi bộ của tổ chức Thanh niên và Tân Việt thành Đảng bộ huyện. Với uy tín và năng lực tổ chức nổi bật, đồng chí Nguyễn Đức Mậu được hội nghị tín nhiệm bầu làm Bí thư Huyện ủy lâm thời.

3. Tờ báo mật “Tia sáng” và cuộc biểu tình lịch sử ngày 20/6/1930
Để chuẩn bị lực lượng cho các phong trào đấu tranh rộng khắp, đồng chí Nguyễn Đức Mậu đề xuất Huyện ủy xuất bản tờ báo mật mang tên “Tia sáng”.
Với vai trò chủ biên, ông trực tiếp viết bài giới thiệu về Cách mạng Tháng Mười Nga, truyền bá chủ nghĩa Mác – Lênin và cập nhật phong trào bãi công của công nhân Vinh – Bến Thủy, nhà máy sợi Nam Định.
Dưới sự chỉ đạo của Huyện ủy, ngày 20 tháng 6 năm 1930, cuộc biểu tình lớn đã nổ ra tại phiên chợ Đình (chợ Ngò). Hàng trăm quần chúng nông dân và diêm dân làm muối đã kéo thẳng xuống đồn Phú Đức và đồn Thanh Đàm, buộc bọn chỉ huy đồn thương chánh phải nhượng bộ yêu sách giảm thuế muối.
Sự kiện này đưa phong trào cách mạng Quỳnh Lưu hòa chung vào làn sóng đỉnh cao của Xô Viết Nghệ Tĩnh. Tinh thần quật khởi ấy cũng đồng thời hun đúc nên truyền thống kiên cường của những người con Quỳnh Lưu cùng thời kỳ như Nhà văn Nguyễn Minh Châu.

4. Khí phách kiên trung nơi ngục tù và sự hy sinh anh dũng
Sau cuộc biểu tình chợ Đình, chính quyền thực dân phong kiến đã vây bắt đồng chí Nguyễn Đức Mậu. Kẻ thù dùng nhiều cực hình tàn độc hòng khuất phục ý chí của người lãnh đạo trẻ.
Dù bị đòn roi tra tấn chết đi sống lại, ông vẫn kiên quyết giữ vững bí mật của Đảng. Tại nhà lao huyện rồi Nhà lao Vinh, ông tiếp tục vận động bạn tù kiên trì đấu tranh, viết truyền đơn cảnh cáo kẻ thù.
Thực dân Pháp liệt ông vào nhóm tù chính trị nguy hiểm và đày lên Ngục Kon Tum – nơi được mệnh danh là địa ngục trần gian chốn rừng thiêng nước độc.
Chế độ lao tù khổ sai hà khắc, xiềng xích và bệnh sốt rét rừng đã tàn phá sức khỏe của người tù trẻ. Năm 1932, đồng chí Nguyễn Đức Mậu đã anh dũng hy sinh tại ngục tù Kon Tum khi mới tròn 27 tuổi.

Lưu ý lịch sử quan trọng: Tránh nhầm lẫn đồng chí Nguyễn Đức Mậu (1905 – 1932), Bí thư Huyện ủy đầu tiên của Quỳnh Lưu (Nghệ An), với nhà thơ quân đội cùng tên Nguyễn Đức Mậu (sinh năm 1948 tại Nam Định, tác giả nhiều tập thơ nổi tiếng về đề tài chiến tranh).
5. Bảng niên biểu cuộc đời và sự nghiệp hoạt động cách mạng
| Mốc thời gian | Sự kiện lịch sử | Ý nghĩa và vai trò lịch sử |
|---|---|---|
| Năm 1905 | Sinh tại làng Ngò, xã Quỳnh Hải (nay thuộc xã Sơn Hải) | Xuất thân trong gia đình nhà nho yêu nước, sớm tiếp thu tư tưởng tiến bộ. |
| Năm 1928 | Mở trường dạy học và tham gia Tân Việt Cách mạng Đảng | Truyền bá tư tưởng yêu nước, gây dựng cơ sở cách mạng trong giới thanh niên. |
| 20/04/1930 | Được bầu làm Bí thư Huyện ủy đầu tiên của Quỳnh Lưu | Đánh dấu bước ngoặt thành lập Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam huyện Quỳnh Lưu. |
| 20/06/1930 | Chủ biên báo “Tia sáng” và chỉ đạo biểu tình chợ Đình | Đưa phong trào đấu tranh của diêm dân Quỳnh Lưu hòa nhập cao trào Xô Viết Nghệ Tĩnh. |
| 1930 – 1932 | Bị thực dân Pháp bắt, giam giữ tại Nhà lao Vinh và ngục Kon Tum | Giữ vững khí tiết cộng sản, kiên quyết không khai báo, lãnh đạo phong trào trong tù. |
| Năm 1932 | Hy sinh anh dũng tại Ngục Kon Tum | Hiến dâng tuổi thanh xuân ở tuổi 27, để lại tấm gương sáng ngời cho các thế hệ. |
| Năm 2012 | Khánh thành Khu lưu niệm đồng chí Nguyễn Đức Mậu tại Sơn Hải | Công trình tri ân lịch sử, giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ trẻ. |
6. Khu lưu niệm đồng chí Nguyễn Đức Mậu và niềm tự hào quê hương
Nhằm tri ân công lao to lớn của người Bí thư Huyện ủy đầu tiên, năm 2012, Huyện ủy và UBND huyện Quỳnh Lưu đã đầu tư xây dựng Khu lưu niệm đồng chí Nguyễn Đức Mậu tại xã Sơn Hải.
Khu di tích lưu giữ nhiều tư liệu, hình ảnh quý giá về phong trào cách mạng 1930 – 1931, trở thành địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ.
Tên của đồng chí được trân trọng đặt cho ngôi trường trung học trọng điểm của huyện: Trường THPT Nguyễn Đức Mậu. Hằng năm, thầy và trò nhà trường thường xuyên tổ chức lễ dâng hương tưởng niệm người chiến sĩ cộng sản kiên trung trên quê hương miền biển.
7. Câu hỏi thường gặp về đồng chí Nguyễn Đức Mậu (FAQ)
Đồng chí Nguyễn Đức Mậu sinh năm nào và quê ở đâu?
Đồng chí Nguyễn Đức Mậu sinh năm 1905 tại làng Ngò (thôn Tam Sơn, xã Quỳnh Hải cũ, nay thuộc xã Sơn Hải), huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An.
Hội nghị thành lập Đảng bộ huyện Quỳnh Lưu diễn ra vào thời gian nào?
Hội nghị diễn ra vào ngày 20 tháng 4 năm 1930 tại làng Thanh Sơn (nay thuộc xã Sơn Hải). Tại đây, đồng chí Nguyễn Đức Mậu được bầu làm Bí thư Huyện ủy lâm thời đầu tiên.
Tờ báo mật do đồng chí Nguyễn Đức Mậu chủ biên tên là gì?
Đó là tờ báo mật mang tên “Tia sáng”, ra đời nhằm tuyên truyền chủ nghĩa Mác – Lênin và cổ vũ phong trào đấu tranh của nhân dân Quỳnh Lưu trong cao trào 1930 – 1931.
Đồng chí Nguyễn Đức Mậu hy sinh năm nào và ở đâu?
Đồng chí hy sinh anh dũng vào năm 1932 tại Ngục Kon Tum sau thời gian dài bị thực dân Pháp giam cầm, tra tấn khổ sai, khi mới tròn 27 tuổi.
Nguồn thông tin kiểm chứng: Dữ liệu lịch sử về đồng chí Nguyễn Đức Mậu và Đảng bộ huyện Quỳnh Lưu được đối chiếu từ Cổng thông tin điện tử tỉnh Nghệ An (nghean.gov.vn), Lịch sử Đảng bộ huyện Quỳnh Lưu và tư liệu điền dã thực tế của Ban biên tập Cổng thông tin Quỳnh Phú tại xã Sơn Hải.
Bản quyền nội dung: Bản quyền bài viết thuộc về Cổng thông tin Quỳnh Phú (quynhphu.net). Mọi trích dẫn vui lòng ghi rõ nguồn và dẫn liên kết trực tiếp về bài viết gốc.