Xã Quỳnh Phú Nghệ An: Lịch sử, địa giới và nét văn hóa làng biển

Xã Quỳnh Phú là đơn vị hành chính cấp xã ven biển thuộc huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An. Địa bàn xã được hình thành trên cơ sở hợp nhất 4 xã duyên hải gồm An Hòa, Phú Nghĩa, Thuận Long và Văn Hải theo Nghị quyết số 1678/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội.

Sở hữu diện tích tự nhiên 33,48 km² cùng quy mô dân số hơn 72.000 người phân bố tại 69 thôn, Quỳnh Phú giữ vị trí chiến lược về kinh tế biển, quy tụ hai cửa sông lớn Lạch Quèn và Lạch Thơi cùng bề dày trầm tích lịch sử hàng trăm năm.

1. Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên xã Quỳnh Phú

Xã Quỳnh Phú nằm ở tọa độ địa lý 19°06′39″B 105°41′09″Đ, cách trung tâm huyện lỵ Quỳnh Lưu khoảng 9 km về hướng Đông Nam và cách thành phố Vinh 65 km về phía Bắc. Địa giới tiếp giáp của xã được phân định rõ ràng:

• Phía Đông và phía Nam: Trải dài giáp Biển Đông với dải bờ biển cát mịn, nước trong.
• Phía Tây: Giáp xã Quỳnh Lưu và xã Hải Châu.
• Phía Bắc: Giáp xã Quỳnh Anh.

Địa hình Quỳnh Phú mang nét đặc trưng của vùng đồng bằng duyên hải trũng thấp và bằng phẳng, đan xen dải cồn cát chắn sóng và dãy núi Rồng (mũi Đầu Rồng) vươn mình ra mép biển. Điểm nhấn tự nhiên nổi bật nhất tại đây là sự hiện diện của hai cửa sông đổ ra vịnh Bắc Bộ:

• Sông Hàu (cửa biển Lạch Quèn): Đoạn hạ lưu gắn với tuyến thủy lộ Kênh Nhà Lê lịch sử, nơi neo đậu của hàng trăm tàu đánh bắt xa bờ công suất lớn.
• Sông Thai (cửa biển Lạch Thơi): Dòng sông bồi đắp phù sa màu mỡ cho đôi bờ, đồng thời hình thành vùng triều nuôi trồng thủy sản và đồng muối phơi cát truyền thống.

Bình minh trên dải bờ biển và bến thuyền xã Quỳnh Phú, huyện Quỳnh Lưu, Nghệ An.

Dưới đây là bảng tổng hợp các thông số tự nhiên và hành chính nền tảng của xã Quỳnh Phú:

2. Tiến trình lịch sử hình thành và các mốc sáp nhập hành chính

Vùng đất Quỳnh Phú ngày nay là sự tích tụ của dòng chảy văn hóa ngàn đời. Theo các tài liệu chính thống tại Wikipedia tiếng Việt và thư tịch cổ, địa giới xã đã trải qua nhiều giai đoạn chuyển biến hành chính:

• Thời phong kiến nhà Nguyễn: Vùng đất gồm các làng cổ trứ danh: Phú Nghĩa, Thơi, Ngò, Ngọc Long, Thuận Hóa, Thọ Vực… thuộc hai tổng Phú Hậu và Hoàn Hậu, huyện Quỳnh Lưu, phủ Diễn Châu, tỉnh Nghệ An.
• Năm 1913 (Duy Tân năm thứ 7): Triều đình chia làng Phú Nghĩa thành Phú Nghĩa Thượng và Phú Nghĩa Hạ; đồng thời đổi tên làng Thơi thành làng Văn Thai, làng Ngò thành làng Văn Thanh. Đến năm 1919, nhà Nguyễn bỏ cấp phủ, Quỳnh Lưu trực thuộc tỉnh Nghệ An.
• Giai đoạn sau năm 1945 và Cải cách ruộng đất 1956: Địa bàn chia nhỏ thành 10 xã độc lập gồm: Quỳnh An, Quỳnh Hải, Quỳnh Hoan, Quỳnh Long, Quỳnh Nghĩa, Quỳnh Sơn, Quỳnh Thọ, Quỳnh Thuận, Quỳnh Phong và Quỳnh Tiến.
• Các mốc hợp nhất 1969 và 1976: Ngày 24/03/1969, Quỳnh Sơn hợp nhất với Quỳnh Hải thành xã Sơn Hải; Quỳnh An hợp nhất với Quỳnh Hoan thành xã An Hòa. Đến tháng 02/1976, Quỳnh Phong và Quỳnh Tiến sáp nhập thành xã Tiến Thủy. Khu vực hình thành 7 xã duyên hải liên hoàn: An Hòa, Sơn Hải, Quỳnh Long, Quỳnh Nghĩa, Quỳnh Thọ, Quỳnh Thuận, Tiến Thủy.
• Nghị quyết số 1243/NQ-UBTVQH15 (hiệu lực từ 01/12/2024): Sắp xếp 7 xã thành 4 xã mới: Thuận Long (nhập Quỳnh Thuận và Quỳnh Long), Văn Hải (nhập Sơn Hải và Quỳnh Thọ), Phú Nghĩa (nhập Tiến Thủy và Quỳnh Nghĩa), và An Hòa.
• Nghị quyết số 1678/NQ-UBTVQH15 (ngày 16/06/2025): Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết nghị sáp nhập toàn bộ diện tích và dân số của 4 xã An Hòa, Phú Nghĩa, Thuận Long, Văn Hải thành một đơn vị hành chính duy nhất mang tên xã Quỳnh Phú.

3. Quần thể di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh tiêu biểu

Quỳnh Phú lưu giữ mật độ di tích lịch sử – văn hóa dày đặc, phản ánh đời sống tâm linh kiên cường của cư dân làng biển:

• Đền Thượng (Di tích lịch sử – văn hóa cấp Quốc gia): Khởi dựng từ thế kỷ XVI thời Hậu Lê tại vùng Phú Nghĩa cũ, thờ vị thần khai quốc Cao Sơn Cao Các. Ngôi đền uy nghiêm tựa lưng vào núi, hướng mặt nhìn ra biển cả bao la.
• Đền Chính (Di tích lịch sử – văn hóa cấp Tỉnh): Tọa lạc tại phía nam vùng Phú Nghĩa, xây dựng từ thời nhà Trần. Đền phụng thờ Tứ vị Thánh Nương, đồng thời phối thờ Tướng quân Hoàng Tá Thốn và danh tướng Mỹ Quận công Trương Đắc Phủ.
• Chùa Đế Thích: Cổ tự thời Trần nằm ngay phía sau khuôn viên Đền Thượng. Chùa sở hữu cây trôi cổ thụ cao hơn 20 mét với niên đại trên 600 năm che mát khoảng sân đá, cùng giếng nước ngọt trong vắt ngàn năm. Hiện nay cụm di tích đang được các cấp thẩm quyền đầu tư phục hồi quy mô.
• Đền Tam Tòa (Di tích lịch sử cấp Tỉnh): Công trình kiến trúc nghệ thuật tâm linh cổ kính ven dòng sông Hàu thuộc vùng An Hòa cũ.
• Đền Thơi: Ngôi đền gắn liền với cửa biển Lạch Thơi và làng cổ Văn Thai (Sơn Hải cũ), nơi diễn ra các nghi lễ cầu mùa của ngư dân trước mỗi chuyến vươn khơi.
• Chùa Đông Yên (Đông Yên Tự): Ngôi cổ tự thế kỷ XV tại thôn Đức Long (vùng Quỳnh Thuận cũ), vừa hoàn thành đại trùng tu với diện tích 1.500 m² và vườn tượng 18 vị La Hán đá trắng.
• Tuyến Kênh Nhà Lê và Thắng cảnh Núi Rồng: Tuyến đường thủy quân sự thời Tiền Lê được ví như “tuyến đường Hồ Chí Minh trên sông” trong kháng chiến. Phía nam xã là dãy Núi Rồng với mũi Đầu Rồng vươn dài ra biển, tạo tác nên các khối đá tự nhiên Hòn Ông, Hòn Bà, Vũng Ao Tiên kỳ thú.
• Bãi tắm Quỳnh Nghĩa: Dải bờ biển thoải dài 2,5 km đến chân Núi Rồng, hòa cùng quần thể du lịch Biển Quỳnh nguyên sơ hơn 10 km.

4. Vùng đất địa linh nhân kiệt và các danh nhân tiêu biểu

Đất Quỳnh Phú qua các thời kỳ là cái nôi sản sinh nhiều anh tài phụng sự đất nước trên các mặt trận quân sự, chính trị, văn học và nghệ thuật:

• Mỹ Quận công Trương Đắc Phủ: Danh tướng thời Lê Trung Hưng người làng Phú Nghĩa. Ông cùng các em phò vua Lê đánh dẹp nhà Mạc lập nhiều chiến công hiển hách, được sắc phong Phó Quốc vương. Tên gọi khúc sông Hầu (nay đọc chệch thành sông Hàu) bắt nguồn từ chính tước vị của ông.
• Nhà văn Bùi Hiển (1919 – 2009): Sinh ra tại làng Phú Nghĩa, nguyên Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam, được trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học Nghệ thuật năm 2022. Ông nổi danh với các áng văn chân thực về đời đi biển của cư dân làng chài như Nằm vạ, Chiều sương, Ngày công đầu tiên của cu tí.
• Nhà văn quân đội Nguyễn Minh Châu (1930 – 1989): Quê làng Thơi (thôn Văn Thai, nay thuộc xã Quỳnh Phú), người mở đường tiên phong cho công cuộc Đổi mới văn học Việt Nam từ năm 1986, Giải thưởng Hồ Chí Minh về VH-NT năm 2000. Những kiệt tác Chiếc thuyền ngoài xa, Bến quê, Mảnh trăng cuối rừng của ông đã trở thành tác phẩm giảng dạy chính thức trong sách giáo khoa phổ thông.
• Đồng chí Nguyễn Đức Mậu (1905 – 1932): Người con làng Ngò (thôn Tam Sơn, Sơn Hải cũ), giữ cương vị Bí thư Huyện ủy đầu tiên của Đảng bộ huyện Quỳnh Lưu vào năm 1930, hy sinh oanh liệt trong cao trào Xô Viết Nghệ Tĩnh.
• Nhạc sĩ Ánh Dương (1935 – 2022): Quê làng Kẻ Hào (xã Sơn Hải cũ), tác giả ca khúc cách mạng sống mãi với thời gian Chào em cô gái Lam Hồng (1967), nhận Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật năm 2007.

5. Kinh tế biển, làng nghề truyền thống và ẩm thực bản địa

Kinh tế Quỳnh Phú vận hành dựa trên thế kiềng ba chân vững chắc: khai thác biển xa khơi, diêm nghiệp phơi cát cổ truyền và thương mại chế biến thủy hải sản.

Nghề làm muối phơi cát tại vùng triều Quỳnh Phú sở hữu lịch sử hơn 400 năm. Người dân dùng cát biển phơi khô để hút trọn nước biển mặn, sau đó ngâm lọc lấy dòng nước chạt đậm đặc rồi dẫn lên ô nại kết tinh thành hạt muối trắng trong. Nổi bật tại làng Thơi là nghề nung muối niêu đất: muối hạt tinh luyện được cho vào niêu đất nung liên tục 12 đến 24 giờ trong lò than rực lửa, khử sạch vị đắng chát để cho ra loại muối khoáng dưỡng sinh thanh ngọt.

Mỗi buổi sớm lúc 4h30 đến 6h00, cảng Lạch Quèn và cảng Lạch Thơi đón hàng chục tàu thuyền đánh bắt trở về. Mực nháy tươi rói thân còn chớp sáng lân tinh, cá trích vảy bạc lấp lánh và ghẹ xanh chắc thịt được thương lái thu mua đưa đi khắp các chợ đầu mối.

Ẩm thực Quỳnh Phú mộc mạc mà quyến rũ. Bánh khoái chiên giòn rụm trên chảo gang nhỏ, nhân tôm tươi óng ả cuộn rau thơm chấm nước mắm cá cơm ủ chum sành. Món cá trích tươi nướng than hoa kẹp bánh đa vừng giòn tan là thức quà quen thuộc sưởi ấm lòng người làng biển sau những giờ lao động hăng say.

6. Hướng dẫn tham quan thực tế và các lưu ý cần biết

Để chuyến hành trình về với vùng đất ven biển Quỳnh Phú trọn vẹn, du khách nên lưu tâm các kinh nghiệm thực tế sau:

• Thời gian thích hợp: Từ tháng 3 đến tháng 8 dương lịch là thời điểm bãi biển êm sóng, nắng đều thuận lợi cho việc chụp ảnh đồng muối trắng và tắm biển Quỳnh Nghĩa.
• Lưu ý nắng nóng mùa hè: Vào tháng 5 đến tháng 7, gió phơn Tây Nam (gió Lào) hoạt động mạnh khiến nhiệt độ giữa trưa từ 11h00 đến 14h00 rất cao. Du khách nên tham quan đền chùa vào buổi sáng sớm (6h30 – 9h00) hoặc chiều muộn sau 16h00.
• Kinh nghiệm mua hải sản: Muốn mua được mực nháy và cá tươi với giá gốc tại thuyền, hãy có mặt ở cảng cá Lạch Quèn trước 5h30 sáng. Mang theo thùng xốp ướp đá lạnh để giữ trọn độ tươi sống khi vận chuyển đường xa.
• Trang phục viếng di tích: Khi dâng hương tại Đền Thượng, Đền Chính và Chùa Đông Yên, cần mặc trang phục lịch sự, kín đáo; giữ gìn vệ sinh và không xả rác bừa bãi ra cảnh quan biển.

7. Các câu hỏi thường gặp về xã Quỳnh Phú (FAQ)