Nhà văn Bùi Hiển (1919 – 2009) là cây bút hiện thực xuất sắc của nền văn học cách mạng Việt Nam thế kỷ XX. Ông sinh ra tại làng biển cổ Phú Nghĩa Hạ thuộc tổng Hoàn Hậu, phủ Quỳnh Lưu, nay thuộc không gian hành chính xã Quỳnh Phú, tỉnh Nghệ An.
Suốt hành trình cầm bút bền bỉ gần 70 năm, ông để lại gia tài đồ sộ gồm hơn 30 đầu sách sáng tác và 9 công trình dịch thuật giá trị. Ông từng đảm nhiệm trọng trách Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam, Chủ tịch Hội đồng văn xuôi và Trưởng Ty Tuyên truyền – Văn nghệ Nghệ An thời kỳ đầu kháng chiến. Năm 2001, ông được tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học – Nghệ thuật. Đến năm 2022, ông được Chủ tịch nước truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh cao quý.
1. Nguồn cội làng biển Phú Nghĩa và bước khởi đầu văn nghiệp
Ảnh tư liệu: Chân dung Nhà văn Bùi Hiển (1919 – 2009) nguyên Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam, Giải thưởng Hồ Chí Minh (Nguồn: Tư liệu Hội Nhà văn Việt Nam / Bách khoa toàn thư mở Wikipedia)
Nhà văn Bùi Hiển sinh ngày 22 tháng 11 năm 1919 tại làng Phú Nghĩa Hạ, một làng chài cổ nằm ven hạ lưu sông Hàu (cửa biển Lạch Quèn). Đây là vùng đất duyên hải có truyền thống làm muối phơi cát hơn 400 năm và nghề đánh bắt hải sản lâu đời.
Theo tiến trình lịch sử, năm 1913 làng Phú Nghĩa được chia tách thành Phú Nghĩa Thượng và Phú Nghĩa Hạ. Sau Cách mạng Tháng Tám và giai đoạn sáp nhập năm 1976, làng thuộc xã Tiến Thủy. Đến tháng 7 năm 2025, theo Nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, toàn bộ vùng đất này hợp nhất thành xã Quỳnh Phú.
Vùng đất cửa biển Quỳnh Lưu thời kỳ đầu thế kỷ XX là cái nôi sản sinh nhiều nhân vật kiên trung và tài hoa. Cùng quê hương với Bùi Hiển có đồng chí Nguyễn Đức Mậu (làng Ngò), Bí thư Huyện ủy đầu tiên của Quỳnh Lưu; nhà văn Nguyễn Minh Châu (làng Thơi); và nhạc sĩ Ánh Dương (làng Kẻ Hào).
Thời niên thiếu, Bùi Hiển theo học tại trường Quốc học Vinh rồi ra Hà Nội học trường Cao đẳng Thương mại. Tuy nhiên, tình yêu văn chương cùng nỗi trăn trở về đời sống cần lao nơi quê nhà đã hướng ngòi bút của ông vào con đường sáng tác hiện thực từ rất sớm.
2. Từ “Nằm vạ” đến “Chiều sương”: Đỉnh cao văn phong hiện thực làng chài
Tháng 9 năm 1940, truyện ngắn “Nằm vạ” của Bùi Hiển ra mắt độc giả trên báo Ngày nay, gây chấn động văn đàn tiền chiến lúc bấy giờ. Đến tháng 7 năm 1941, tập truyện ngắn cùng tên được Nhà xuất bản Đời Nay ấn hành.
Nhà văn Thạch Lam khi đọc bản thảo đã đánh giá đây là bức tranh có giá trị đặc sắc về cảnh sinh hoạt làng xóm xứ Nghệ. Bùi Hiển không tô vẽ thi vị hóa đời sống. Ông miêu tả mộc mạc từng chi tiết va chạm thường nhật, những hủ tục phong kiến đè nặng và tính cách khảng khái của con người miền Trung.
Ảnh tư liệu: Bìa tập truyện ngắn “Nằm vạ” của Nhà văn Bùi Hiển trong bộ Việt Nam Danh Tác (Nguồn: Nhà xuất bản Hội Nhà văn / Nhã Nam)
Đặc biệt, truyện ngắn “Chiều sương” (in trong tập Nằm vạ) được xem là một trong những kiệt tác văn xuôi về đề tài biển đảo của văn học Việt Nam. Tác phẩm hiện được đưa vào giảng dạy trong chương trình Ngữ văn 11.
Qua câu chuyện kể của lão Nhiệm Bình vào một chiều tháng Giêng mù sương, nhà văn tái hiện cuộc đối đầu nghẹt thở giữa ngư dân trên con thuyền nan mong manh với bão biển khơi xa. Từng chi tiết về giát lưới, nương theo ngọn sóng, nhận biết dòng hải lưu hay hương vị mặn mòi của gió biển đều được ông khắc họa chân xác như một thước phim tư liệu điền dã.
Ảnh tư liệu: Nhịp sống ngư dân và những đoàn thuyền đánh cá cập bến Lạch Quèn (xã Quỳnh Phú) – không gian thực tế nuôi dưỡng nguồn cảm hứng cho kiệt tác “Chiều sương” (Nguồn: Ban biên tập Cổng thông tin Quỳnh Phú)
Trong các trang viết của Bùi Hiển, phương ngữ Nghệ Tĩnh xuất hiện tự nhiên: nước chạt, bấc ràn, ô nại, vạ làng. Ngôn từ gãy gọn. Tác giả tạo nên nhịp điệu riêng biệt, vừa hóm hỉnh vừa đậm chất nhân văn sâu lắng.
3. Đóng góp lớn cho văn học kháng chiến và Hội Nhà văn Việt Nam
Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Bùi Hiển tích cực tham gia phong trào Văn hóa Cứu quốc. Tháng 1 năm 1946, ông được cử giữ chức Trưởng Ty Tuyên truyền – Văn nghệ tỉnh Nghệ An.
Bước vào cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, ông có mặt trên các mặt trận Liên khu 4, Bình – Trị – Thiên và Trung Lào. Ông trực tiếp hòa mình vào đời sống chiến đấu của bộ đội và nhân dân, cho ra đời những tác phẩm thấm đẫm hơi thở chiến trường.
Năm 1957, Bùi Hiển là một trong những hội viên sáng lập Hội Nhà văn Việt Nam. Ông từng đảm nhiệm vị trí Ủy viên Ban Chấp hành các khóa I, II, III, giữ chức vụ Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam kiêm Chủ tịch Hội đồng văn xuôi.
Ông cũng dành nhiều tâm huyết công tác tại Ban Văn nghệ Báo Nhân Dân và tòa soạn báo Văn Nghệ. Ông cẩn trọng sửa từng bản thảo, dìu dắt nhiều thế hệ nhà văn trẻ trưởng thành trong bom đạn.
Không dừng lại ở thể loại truyện ngắn, Bùi Hiển còn là dịch giả uy tín. Ông dịch thành công nhiều danh tác kinh điển thế giới sang tiếng Việt như các tác phẩm của Anton Chekhov, Maxim Gorky, Alexandre Dumas, giúp mở rộng tầm nhìn văn hóa cho công chúng độc giả nước nhà.
4. Bảng tổng hợp di sản tác phẩm tiêu biểu của Nhà văn Bùi Hiển
Gia tài sáng tác của Bùi Hiển trải dài qua hai thế kỷ, phản ánh trung thực từng bước ngoặt lớn của lịch sử dân tộc:
| Năm xuất bản | Tên tác phẩm | Thể loại | Dấu ấn & Giá trị cốt lõi |
|---|---|---|---|
| 1941 | Nằm vạ | Tập truyện ngắn | Tác phẩm đầu tay xuất sắc, khắc họa chân thực đời sống làng quê Nghệ An |
| 1941 | Chiều sương | Truyện ngắn | Bút ký hiện thực tâm linh làng biển Quỳnh, đưa vào sách giáo khoa Ngữ văn 11 |
| 1958 | Ngày công đầu tiên của cu Tý | Truyện thiếu nhi | Bài học giáo dục về tình yêu lao động và xây dựng hợp tác xã thời kỳ mới |
| 1961 | Ánh mắt | Tập truyện ngắn | Phản ánh nhịp sống lao động xây dựng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc |
| 1965 | Trong gió cát | Truyện ngắn – Ký | Hiện thực khốc liệt và hào hùng nơi tuyến lửa khu 4 (Giải thưởng Hồ Chí Minh) |
| 1972 | Hoa và thép | Tập truyện ngắn | Ý chí kiên cường chống chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ (Giải thưởng Hồ Chí Minh) |
| 1976 | Một cuộc đời | Truyện vừa | Chiều sâu trăn trở về số phận con người sau ngày đất nước thống nhất |
| 1999 | Bạn bè một thuở | Hồi ký – Chân dung | Tập ký sự chân dung văn học sâu sắc về các đồng nghiệp văn nghệ thế kỷ XX |
| 2001 | Cụm tác phẩm tiêu biểu | Giải thưởng Nhà nước | Chủ tịch nước trao tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật đợt 1 |
| 2022 | Cụm tác phẩm xuất sắc | Giải thưởng Hồ Chí Minh | Truy tặng giải thưởng văn học nghệ thuật cao quý nhất của Đảng và Nhà nước |
5. Tình cảm sâu nặng với quê hương Quỳnh Phú
Dù sinh sống và công tác phần lớn thời gian tại thủ đô Hà Nội, Nhà văn Bùi Hiển luôn đau đáu hướng về làng chài Phú Nghĩa. Mỗi lần về thăm quê, ông đều dành thời gian bách bộ qua bờ sông Hàu, trò chuyện thân tình với những diêm dân trên đồng muối và ngư dân bến cá Lạch Quèn.
Ông cũng từng ghé thăm di tích lịch sử cấp quốc gia Đền Thượng tại làng Phú Nghĩa cổ, bày tỏ niềm trân trọng đối với di sản văn hóa tâm linh của tổ tiên để lại cho hậu thế.
Ngày 23 tháng 4 năm 2009, Nhà văn Bùi Hiển thanh thản tạ thế tại Hà Nội, hưởng thọ 90 tuổi. Sự ra đi của ông để lại niềm tiếc thương sâu sắc cho bạn đọc cả nước và bà con nhân dân huyện Quỳnh Lưu.
Nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh của ông vào năm 2019, Hội Nhà văn Việt Nam và gia đình đã tổ chức tọa đàm khoa học và xuất bản cuốn sách “Bùi Hiển – Người đánh thức lương tri”. Đây là sự tôn vinh xứng đáng cho nhân cách cao đẹp và tài năng văn chương của người con ưu tú làng biển Phú Nghĩa.
Đặc biệt, nhằm ghi nhận những đóng góp to lớn của ông đối với nền văn học nước nhà, Hội đồng nhân dân thành phố Đà Nẵng đã ban hành Nghị quyết đặt tên tuyến đường mang tên Nhà văn Bùi Hiển.
Ảnh tư liệu: Tuyến đường mang tên Nhà văn Bùi Hiển tại thành phố Đà Nẵng, ghi nhận những đóng góp to lớn của ông cho nền văn học nước nhà (Nguồn ảnh: Tấn Lực / Báo Tuổi Trẻ)
6. Câu hỏi thường gặp về Nhà văn Bùi Hiển (FAQ)
Nhà văn Bùi Hiển quê ở làng nào tại huyện Quỳnh Lưu?
Nhà văn Bùi Hiển sinh ra tại làng biển cổ Phú Nghĩa Hạ, xã Tiến Thủy cũ, nay thuộc xã Quỳnh Phú, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An. Địa danh này nằm kề cửa biển Lạch Quèn và dòng sông Hàu lịch sử.
Tác phẩm nào của Bùi Hiển được đưa vào sách giáo khoa phổ thông?
Hai tác phẩm nổi tiếng của ông từng được đưa vào chương trình giáo dục phổ thông là truyện ngắn “Chiều sương” (Ngữ văn 11) viết về đời sống người dân vùng biển Quỳnh Lưu và truyện ngắn “Ngày công đầu tiên của cu Tý” viết về tình yêu lao động.
Nhà văn Bùi Hiển được trao tặng những giải thưởng cao quý nào?
Năm 2001, ông được trao Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật đợt 1. Năm 2022, ông được Chủ tịch nước truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học – Nghệ thuật cho cụm tác phẩm: Trong gió cát, Hoa và thép, Tâm tưởng.
Nhà văn Bùi Hiển từng giữ những chức vụ gì tại Hội Nhà văn Việt Nam?
Ông là hội viên sáng lập Hội Nhà văn Việt Nam năm 1957, Ủy viên Ban Chấp hành các khóa I, II, III, và từng giữ cương vị Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam kiêm Chủ tịch Hội đồng văn xuôi.
Lưu ý thực tế khi tìm đọc các tác phẩm của Nhà văn Bùi Hiển là gì?
Các bản in đầu tiên của tập truyện Nằm vạ (Nhà xuất bản Đời Nay, 1941) hiện rất hiếm và chỉ được lưu trữ dạng vi phim tại Thư viện Quốc gia Việt Nam. Bạn đọc ngày nay có thể tìm đọc tác phẩm của ông qua Tuyển tập truyện ngắn Bùi Hiển (NXB Văn học) hoặc cuốn hồi ký Bạn bè một thuở (NXB Hội Nhà văn).
Nguồn thông tin kiểm chứng & Bản quyền tư liệu:
- Tư liệu tiểu sử và sự nghiệp: Trích xuất đối chiếu từ Bách khoa toàn thư mở Wikipedia, Báo Nhân Dân, Tạp chí Sông Lam, Báo Tuổi Trẻ và kỷ yếu Hội Nhà văn Việt Nam.
- Tư liệu lịch sử địa phương: Trích xuất từ hồ sơ địa chí xã Quỳnh Phú, lịch sử Đảng bộ huyện Quỳnh Lưu và khảo sát điền dã thực tế tại làng Phú Nghĩa.
- Bản quyền nội dung: Bản quyền bài viết thuộc về Cổng thông tin Quỳnh Phú (quynhphu.net). Mọi hình thức trích dẫn vui lòng ghi rõ nguồn và dẫn liên kết trực tiếp về bài viết gốc.
